Herb Starogardu


Strona główna

MZK

PKS

PKP

Linie Prywatne

Galeria

Starogard

Inne

Linki

Nowości
Panorama Starego Miasta

Znaleziska archeologiczne dowodzą, że ludzie zamieszkiwali tereny dzisiejszego Starogardu i okolic już bardzo dawno temu. Najstarsze znaleziska datuje się nawet na rok 4200 p.n.e. W pierwszych wiekach naszej ery przez ten teren biegła odnoga "szlaku bursztynowego", a miejscową ludność nazywano "Verizane", co tłumaczy się jako "Wierzyczanie". Według tradycji, przez Starogard przejeżdżał w roku 997 św. Wojciech. Prawdopodobnie w 1116r. Starogard był zdobywany przez Bolesława Krzywoustego, który w tamtym okresie podbijał Pomorze. Od XII wieku ziemia starogardzka należała do księstwa świeckiego, które w XIII wieku rozpadło się na dwie mniejsze dzielnice: świecką i lubiszewską. W skład tej drugiej wchodziła m.in. kasztelania starogardzka (jej istnienie nie jest potwierdzone).

Pierwsza udokumentowana wzmianka o Starogardzie pochodzi z 11 lisopada 1198r. W tym to roku, książe pomorski Grzymisław, zapisał zakonowi joannitów twierdzę Starigrod. Znajdowała sie ona na lewym brzegu rzeki Wierzycy (dzisiejsze Wzgórze Joannitów). Mieściła się tutaj książęca stacja celna oraz osada targowa. Znaczenie Starogardu w tamtym czasie podkreśla jeszcze istnienie tutaj jednego z najstarszych kościołów na Pomorzu. Okolo pół kilometra w dół rzeki, na jego prawym brzegu, znajdowała sie wieś o tej samej nazwie co twierdza. Wieś ta przeszła w roku 1305 w ręce Krzyżaków, którzy uczynili z niej kolejną twierdzę i przebudowali w miasto, któremu w roku 1348 nadano prawa chełmińskie. Mieliśmy więc do czynienia z dwoma Starogardami - joannickim i krzyżackim, co znalazło odbicie w herbie miasta, zasadniczo nie zmienionym do dzisiaj, na którym widnieją dwa krzyże: na dole maltański, na górze krzyżacki. Dwa lata po prawobrzeżnym Starogardzie, także ten joannicki otrzymał prawa miejskie i nazwę Alt Stargard, czyli Stary Starogard. W roku 1360 Krzyżacy wykupili od joannitów ten gród, wraz z podgrodziem i kościołem św. Jana, rządząc od tego czasu całą okolicą. Panoszenie się Krzyżaków nie podobało się starogardzkim mieszczanom i dlatego miasto przystąpiło w roku 1440 do Związku Pruskiego, czyli reprezentacji stanów pruskich, które wypowiedziały posłuszeństwo Zakonowi. Wypowiedzenie wojny zakonowi krzyżackiemu nastapiło 4 lutego 1454r. Dwa dni później w Starogardzie wybuchło powstanie; sygnałem do ataku było podpalenie folwarku krzyżackiego. Tak rozpoczęła sie wojna trzynastoletnia na tych terenach. Mimo początkowych sukcesów krzyżackich, Starogard pozostawał w rękach powstańców aż do 8 grudnia 1461r. Wtedy to, na skutek zdrady części mieszczan, potajemnie wpuszczeno Krzyżaków do miasta. Jednak tylko przez pięć lat mogli się oni cieszyć się z panowania w grodzie. 21 września 1465r. rozpoczęło się oblężenie Starogardu przez wojska polskie. Początkowo w planach polskiego króla był atak na Chojnice, ale zmieniono je na skutek prośby o zlikwidowanie silnej załogi krzyżackiej ze Starogardu, która nękała swymi wypadami całą okolicę (aż po Gdańsk). Polskimi wojskami dowodził Paweł Jasieński, a po jego pojmaniu przez Krzyżaków - Gotard z Radlina. Oblężenie trwało aż do lipca 1466r., kiedy to, po przybyciu pod Starogard kolejnych polskich posiłków, Krzyżacy postanowili opuścić pod osłoną nocy miasto. 24 lipca 1466r. Gotard z Radlina wkroczył do Starogardu. Po podpisaniu w Toruniu traktatu pokojowego (19 pażdziernika 1466r.) Pomorze Gdańskie wróciło do Polski.

Już podczas wojny trzynastoletniej utworzono na terenie Prus Królewskich (nazwanych tak w traktacie pokojowym) trzy nowe województwa - pomorskie, malborskie i chełmińskie. Później powstały także powiaty, ale nie wprowadzono, wzorem innych polskich ziem, urzędu starosty jako urzędnika sądowego (miał on inne funkcje). Władzę sądowniczą posiadał wojewoda, który przewodniczył sesjom wyjazdowym sądu, tzw. rokom. Jedne z takich roków odbywały się w Starogardzie i obejmowały sprawy z powiatów gdańskiego, tczewskiego i nowskiego. Pozostałe roki odbywały się w Świeciu (pow. świecki), Tucholi (pow. tucholski), Chojnicach (pow. człuchowski), Kościerzynie (pow. mirachowski) i Pucku (pow. pucki). Pierwsze sądy ziemskie w Starogardzie zaczynały się w pierwszy poniedziałek po Nowym Roku, następne w poniedziałek po 8 maja, a ostatnie w poniedziałek po 8 października. Starogardzkie roki trwały po 2 tygodnie, pozostałe przez tydzień. Już choćby z tego faktu wynika wielkie znaczenie grodu, mimo tego, że nie był on siedzibą starosty. Od roku 1538 stał się Starogard miejscem odbywania się zjazdów wojewódzkich, na których wybierano posłow na sejmik generalny województwa pomorskiego (istniały nieudane próby przekształcenia zjazdu w Starogardzie w sejmik wojewódzki), a od chwili powołania Trybunału Koronnego w Piotrkowie (1578r.) także miejscem wyboru spośród szlachty deputowanych do tego trybunału.

Przez te wszystkie lata miasto, nie mogąc pomieścić wszystkich mieszkańców, rozbudowywało się, także poza mury miejskie. W drugiej połowie XV wieku wybudowano trzy nowe kościoły. Niestety, Starogard często był niszczony przez pożary (1484r. - zniszczył pół miata, 1502r.) i zarazy (1514r.). W roku 1570 w mieście były 202 domy, z czego 48 na rynku, 87 przy ulicach, 26 na przedmieściach; było także 41 kramów, a liczba mieszkańców wynosiła ok. 1500 osób. W województwie pomorskim pod względem wielkości (nie licząc Gdańska) miasto ustępowało miejsca tylko Chojnicom. Znana jest także dokładna liczba rzemieślników, z podziałem na "branże". Jako ciekawostkę można podać, że około roku 1570 rozpoczęto w mieście produkcję prawie nie znanej wówczas wódki. Tak więc tradycje gorzelnictwa w Starogardzie są bardzo stare.

Wiek XVI był dla Kociewia bardzo spokojny, z wyjątkiem niewielkich incydentów, panował pokój. Sytuacja zmieniła się w następnym wieku. Konflikt ze Szwecją, mimo że początkowo nie dotknął Starogardu, przyniósł jego mieszkańcom wiele strat. Powodem były liczne rabunki mienia dokonywane przez źle opłacane wojsko polskie, które stacjonowało w okolicach. 21.09. 1626r. król Zygmunt III Waza stoczył bitwę pod Gniewem; mimo przegranej Polacy utrzymali linię Wisły. Dziewięć lat później podpisano w Sztumskiej Wsi rozejm, który trwał 20 lat. W 1655r. wybuchł kolejny konflikt, który tym razem dotknął juz bezpośrednio Starogard. W wyniku ostrzału szwedzkiego duża część miasta została zniszczona, szczególnie kaplice i kościoły, w tym kościół św. Jana zbudowany jeszcze przez Joannitów. Wojna ze Szwecją zakończyła się podpisaniem pokoju w Oliwie w 1660r. Konflikt zrójnował bogatą prowincję, jaką było Pomorze. Po pokoju oliwskim nastapił czas odbudowy, zakłócany przez wewnętrzne spory oraz kolejne starcia z wojskami szwedzkimi i saskimi (wojna północna 1700-1721). Warto odnotować, że w roku 1686 podpisano w Starogardzie ugode w sprawie sprzedaży w Gdańsku polskiego zboża kupcom holenderskim. W roku 1703 z inicjatywy kasztelana chełmińskiego, Stanisława Konopackiego, zawiązano tutaj konfederację pruską przeciwko obcym wojskom.W roku 1734 Gdańsk, w którym schronił się król Stanisław Leszczyński, oblegały wojska rosyjskie. Dały się one "poznać" mieszkańcom całego województwa.

Kryzys państwa polskiego pogłębiał się i jego naprawa stała sie sprawą oczywistą. W roku 1768 zawiązano konfederację barską, która znalazła sobie wielu zwolenników w całej Polsce. Na Pomorze wysyłano emisariuszy, w celu nakłonienia przystąpienia Pomorza do konfederacji. Jednym z nich był m.in. Józef Wybicki, który urodził się w Będominie pod Kościerzyną. Ze względu na bliskość wrogich wojsk, które otaczały Pomorze ze wschodu i z zachodu, a więc konieczność dobrych z nimi stosunków, zawiazanie konfederacji na tych terenach nie było łatwe. Odbyło się wiele tajnych narad, których uczestnicy działali w pełnej konspiracji. 16 i 17 sierpnia 1769r., podczas sejmiku partykularnego województwa pomorskiego, zawiazano w Starogardzie konfederację pomorską. Jej programem była m.in. tolerancja religijna, wierność Koronie, przy jednoczesnym utrzymaniu obowiązujących traktatów z Prusami. Oprócz kwestii utrzymania stosunków z królem pruskim, był to ogólny program konfederacji barskiej. Uchwalono podatek na wojsko i jego uposażenie, ustalono zasady powoływnia żołnierzy. Miasto Starogard miało powołać, umundurować i uzbroić 20 piechurów, 1 kaprala i 1 dobosza. Starostwo starogardzkie mialo powołac do służby 10 osób. Na wieść o zawiazaniu konfederacji na Starogard ruszył rosyjski generał Czertoryżski (jego wojska stacjonowały w Toruniu) i rozbił zaskoczonych konfederatów, łupiąc ich dobra. Ponieważ brak było sprzyjających warunków do prowadzenia działań wojennych, postanowiono przebić się na południe, do oddziałów wielkopolskich. Wojska konfederacji pomorskiej walczyły poza granicami prowincji, broniąc między innymi Wawelu.

Jak wiadomo, w roku 1772 nastąpił pierwszy rozbiór Polski. 14 września tego roku do miasta wkroczył oddział dragonów pruskich wraz z komisarzami, którzy w imieniu króla pruskiego Fryderyka II przejęli miasto i starostwo. Dzięki obliczeniom ludności, dokonanyn przez nowe władze wiemy, że w roku 1772 w Starogardzie mieszkało 1246 osób (w tym 631 kobiet), a budynków było 162. Prusacy podwyższyli podatki. Szlachta katolicka płaciła 25% od zysku z posiadanych dóbr, szlachta niemiecka i protestancka płaciła 20%. Skonfiskowano dobra kościelne (drobna ich część oddano duchowieństwu w dzierżawę), ludność żydowską wysiedlono (z wyjatkiem osób najzamożniejszych). Wprowadzono nieznaną w Polsce metodę powoływania pod broń - wybór rekruta. W Starogardzie rozpoczęto budowę koszar. W roku 1794 wybuchło powstanie kościuszkowskie, jednak wojska polskie dotarły tylko do Świecia. Działania wojsk kościuszkowskich wywołały panikę wśród władz pruskich. Powstanie zakończyło się jednak niepowodzeniem. Nadzieje na odzyskanie niepodległości pojawiły sie ponownie w roku 1807 za sprawą Napoleona. W drugiej połowie stycznia 1807 oddziały polskie ruszyły na Gdańsk. Jeden z takich oddziałów kawalerii pod dowództwem generała Henryka Dąbrowskiego zajął 26 stycznia Starogard. Miasto stało sie miejscem koncentracji wojsk, które później wycofały się do Świecia. Pod koniec lutego do grodu wkroczyły wojska francuskie. Ich postój dał sie mieszkańcom we znaki - nałożono wysokie i bezwzględnie sciągane kontrybucje i kontyngenty. W mieście założono szpital wojsowy ( w wybudowanych przez Prusaków w latach 1778-1781 koszarach), zmarłych żołnierzy francuskich (a takze pruskich i rosyjskich) chowano za miastem, w miejscu nazwanym na tę pamiątkę Francuską Górką. Napoleon nie przyłączył jednak Pomorza do utworzonego przez siebie Księstwa Warszawskiego.

Idee Rewolucji Francuskiej wywarły jednak wpływ na rząd pruski, zaczęto reformować podupadłe w wyniku wojny państwo. W roku 1808 zniesiono przymus cechowy, krępujący rozwój przemysłu, a w roku 1811 zapowiedziano zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie chłopów. Na skutek ucisku władz pruskich i rozwijającej się coraz szybciej germanizacji miejscowej ludności, rosły tendencje powstańcze, które w końcu doprowadziły do wyznaczenia daty powstania na noc 20/21 lutego 1846r. Przywódcą powstańców został Florian Ceynowa. Niestety zdrada i niedotarcie wiekszosci oddziałów na miejsce zbiórki (most Chojnicki) doprowadziły do odwołania ataku. Większość powstańców została aresztowana, a przywódcy skazani na śmierć. Karę tę później zamieniono na dożywocie, ale w wyniku wydarzeń roku 1848 wszyscy zostali uwolnieni. Mimo niepowodzenia, powstanie starogardzkie przyczyniło się do rozbudzenia świadomości narodowej Polaków, świadomości którą Niemcy próbowali wytępić na różne sposoby: zakazując używania języka polskiego w szkołach i urzędach, wykupując ziemię z polskich rąk, tępiąc polskie organizacje, nakładając bardzo wysokie kary pieniężne za najdrobniejsze przekroczenie przepisów.

Od początku dziewiętnastego stulecia władze pruskie wielką wagę zaczęły przywiązywać do rozwoju komunikacji. Rozpoczęto od przebudowy traktów w szosy o twardej nawierzchni, w tym trasę Berlin-Królewiec, która przebiegała przez Starogard. Odcinek tej szosy od Piły do Tczewa oddano do użytku w roku 1830. W tym samym mniej więcej czasie zbudowano szosę ze Starogardu do Pelplina przez Jabłowo. Od Jabłowa szosa biegła także w drugą stronę, do Smętowa. Budowę kolei rozpoczęto na tych terenach stosunkowo późno. Pierwszy pociąg zawitał do Starogardu w roku 1871, kiedy to ukończono budowę trasy Piła - Tczew. W latach 1905-1906 wybudowano linię lokalną ze Skarszew przez Starogard do Skórcza, przedłużoną następnie w 1912r. do Szlachty.
>BR> Wiek XIX przyniósł miastu wielki rozwój gospodarczy. Powstały miedzy innymi:
- zakład kotlarski Horstmanna (1820);
- wytwórnia tabaki (1839);
- gorzelnia i destylarnia wódek oraz likierów (1846);
- browar Goldfarba, Winkelhausena i Radtke;
- "imperium" Winkelhausena: gorzelnia (1870), tartak, huta szkła, 2 wytwórnie octu, fabryka maszyn i kotłow; zakłady Winkelhausena miały swe filie m.in. w Toruniu, Magdeburgu i Karlsruhe;
- inne "imperium", Wiecherta: młyn (1872), stolarnia, kuźnia, warsztaty naprawy maszyn i samochodów, pierwsze na tym terenie elektrownie wodne na Wierzycy w Owidzu i Kolinczu;
- fabryka wyrobów tytoniowych Goldfarba (1890);
- fabryka obuwia Kauffmana (1895), z którego wyroby eksportowano m.in. do Anglii i Ameryki;
- kolejna fabryka wódek Chmieleckiego (1889), który był także właścicielem restauracji, sklepu kolonialnego i żelaznego (w tym miejscu do dziś istnieje sklep z materiałami żelaznymi!);
- zakłady chemiczno-drogeryjne "Ergasta" Nagórskiego, pioniera przemysłu chemicznego w Starogardzie i na Pomorzu.
Rozwój przemysłu spowodował duży przyrost ludności. Na początku XIXw. w Starogardzie mieszkało ok. 3300 osób, w połowie wieku niewiele więcej, bo prawie 4 tys., a na poczatku wieku XX już ok. 10 tys. W roku 1897 powstał w Starogardzie pierwszy bank ludowy (pierwszy bank ludowy na terenie Kociewia założono w roku 1866 w Bobowie). Od roku 1910 zaczeto wydawać polską gazetę "Nasz Dziennik". Ukazywała się ona 3 razy w tygodniu.

W latach 1918 - 1920 Starogard pozostawał formalnie nadal w rękach pruskich, ale zaczęły się pojawiać polskie instytucje. Najpierw przy landracie pruskim powołano komisarza polskiego, następnie radę powiatową. Wkrótce pojawiły się straż policyjna i leśna, wprowadzono do szkół jezyk polski. Dnia 28.06.1919r. podpisany został traktat wersalski, który przyznał Polsce m.in. Pomorze Gdańskie. Wojska pruskie nie opusciły jednak tych terenów aż do 11.11.1919, tj. do podpisania w Berlinie traktatu pokojowego. 29 stycznia 1920 do Starogardu wkroczyły oddziały gen. Hallera. Pierwszym polskim starostą został Czesław Nagórski, dotychczasowy komisarz polski i przewodniczący rady powiatowej. Burmistrzem został Jan Bucholz. Miasto stało się siedzibą sądu grodzkiego i okregowego dla nastepujacych powiatów: starogardzkiego, tczewskiego, gniewskiego, kościerskiego, kartuskiego, wejherowskiego i puckiego. W tym czasie miasto liczyło ok. 10 tys. mieszkańców, z czego 1/4 to Niemcy, którzy jednak szybko zaczęli wyprowadzać się i w roku 1925 stanowili już tylko 8 % ludności. Na przełomie lat dwudzistych i trzydziestych uruchomiono połączenia autobusowe do Tczewa i Skarszew a później do Pelplina, Gniewu i Starej Kiszewy. Dwudziestolecie miedzywojenne to okres ciągłego rozwoju przemysłu w Starogardzie, nazwanego w tym czasie "Łodzią Północy", ale to także okres wielu strajków.

Rynek